Odczulanie

Immunoterapia swoista potocznie nazywana jest odczulaniem lub szczepieniem przeciwko alergii. Polega na podawaniu w iniekcjach podskórnych substancji (alergenów) na którą pacjent jest uczulony. Ilość podawanego alergenu stopniowo wzrasta, aż osiąga dawkę podtrzymującą, która powinna być podawana regularnie przez kilka lat. Celem takiego postępowania jest wytworzenie w organizmie pacjenta tolerancji na alergen, aby po kontakcie z nim nie występowały objawy chorobowe.

W czasie leczenia początkowego wzrastającymi dawkami alergenu iniekcje są podawane co 7 - 14 dni, a później dawki podtrzymujące otrzymuje pacjent w odstępach co 4 - 8 tygodni. W zależności od rodzaju szczepionki odczulanie jest prowadzone w systemie całorocznym lub przedsezonowym.

Odczulanie całoroczne - po osiągnięciu dawki podtrzymującej iniekcje podaje się co 4 - 8 tygodni przez 3 - 5 lat. Ten schemat odczulania obowiązuje zawsze w przypadku uczulenia na alergeny całoroczne, np. roztocza kurzu domowego, pleśnie, nabłonki i sierść zwierząt.

Odczulanie przedsezonowe - przed każdym sezonem pylenia, przez kilka lat, podaje się od 6 - ciu do kilkunastu iniekcji alergenu w odstępach co 7 - 14 dni.

Iniekcje "szczepionki przeciwalergicznej" muszą być podawane pod nadzorem lekarskim i tylko w Poradniach Specjalistycznych - Alergologicznych.

W większości przypadków przed i po iniekcji jest przeprowadzana kontrola czynności dróg oddechowych - pomiar szczytowego przepływu wydechowego (PEF). Po iniekcji pacjent pozostaje pod obserwacją co najmniej 30 minut. Każdy objaw który pojawi się w tym czasie musi być natychmiast zgłoszony. Przed opuszczeniem Poradni Alergologicznej sprawdzane jest również miejsce iniekcji. W dniu iniekcji pacjent powinien zażyć lek antyhistaminowy - o ile takie są zalecenia lekarza. Również w dniu iniekcji pacjenci uczuleni na pyłki roślin powinni wyeliminować z diety pokarmy reagujące krzyżowo z pyłkami roślin np. niektóre warzywa i owoce. Natomiast pacjenci uczuleni na roztocza kurzu domowego w dniu iniekcji powinni wyeliminować z diety ślimaki i "owoce morza" (kraby, krewetki, homary).

W ciągu 24 godzin po szczepieniu pacjent powinien unikać natężonych wysiłków fizycznych, opalania, długotrwałej kąpieli w gorącej wodzie.

Jeżeli występują objawy późne i są one bardzo dokuczliwe, a zdarza się to rzadko, pacjent powinien skontaktować się z lekarzem.

W trakcie konwencjonalnej immunoterapii mogą wystąpić następujące reakcje niepożądane:

  1. obrzęk, rumień i świąd skóry, w miejscu iniekcji, występujące 10 - 15 minut po podaniu szczepionki;
  2. obrzęk tkanki podskórnej z towarzyszącym swędzeniem występujący 6 - 24 godzin po podaniu szczepionki;
  3. objawy ogólnoustrojowe, takie jak: pokrzywka, świąd skóry, objawy choroby zasadniczej;
  4. reakcja anafilaktyczna;

Podczas każdej następnej wizyty, przed kolejnym podaniem szczepionki lekarz i pielęgniarka rejestrują informacje o ewentualnych późnych reakcjach po poprzedniej iniekcji szczepionki i zmiany w stanie klinicznym, jakie zaszły w tym czasie.

W pewnych sytuacjach wymagane jest przesunięcie terminu wstrzyknięcia szczepionki. Są to np.: infekcje dróg oddechowych, złe samopoczucie pacjenta sugerujące inną chorobę ogólnoustrojową lub infekcję, objawy zaostrzenia astmy, podanie w tym dniu lub kilka dni wcześniej innej szczepionki.

Do immunoterapii swoistej powinny być stosowane szczepionki standaryzowane, czyli takie w których kontrolowane jest zawartość alergenów głównych w składzie preparatu.

Gwarantuje to zbliżone stężenie alergenu w kolejnych seriach szczepionek. Kiedyś stosowano do immunoterapii wyciągi wodne alergenów. Obecnie dominują na rynku preparaty modyfikowane typu depot, w których alergen związany jest z nośnikiem (np. wodorotlenkiem glinu, tyrozyną).

Od kilku lat dostępne są również szczepionki zawierające alergoidy, czyli alergeny modyfikowane chemicznie. Proces modyfikacji prowadzi do zmiany struktury przestrzennej alergenów, co wiąże się ze wzrostem skuteczności odczulania i spadkiem częstości występowania objawów niepożądanych.

Immunoterapia jest tylko jedną z metod stosowanych w leczeniu chorób alergicznych. U większości pacjentów zachodzi potrzeba stosowania jednocześnie leków zmniejszających objawy choroby. W miarę uzyskiwania poprawy lekarz może stopniowo zmniejszać dawki lub odstawiać kolejne leki. Immunoterapię uzupełnia się również unikaniem kontaktu z alergenem.

Oceny skuteczności odczulania dokonuje się już po roku od rozpoczęcia podawania dawek podtrzymujących. Jeżeli poprawy nie odnotujemy po dwóch latach podawanie dawki podtrzymującej uzasadnione jest przerwanie odczulania.

W przypadku alergii sezonowej (pyłkowica) dla uzyskania zauważalnej poprawy konieczny jest okres 2 - 3 lat.

Choć immunoterapia swoista najszerzej stosowana jest w uczuleniu na alergeny wziewne, to ważnym wskazaniem do odczulania jest również alergia na jad owadów błonkoskrzydłych (osy, pszczoły). Do odczulenia kwalifikowane są osoby, które po użądleniach tych owadów mają ciężkie układowe reakcje alergiczne np. spadek ciśnienia, duszność, zapaść, utrata przytomności.

Drugim obok stopnia ciężkości reakcji alergicznej, warunkiem podjęcia szczepień w alergii na jady owadów są dodatnie wyniki testu skórnego i / lub obecność swoistych IgE w surowicy chorego.

Stosowane są najczęściej dwie metody odczulania na jad owadów:

  1. metoda ultraszybka ("ultrarush"), gdzie dawkę podtrzymującą osiąga się po 3 - 5 godzinach (6 iniekcji co 30 minut). Wymaga ona jednodniowego pobytu w szpitalu;
  2. metoda konwencjonalna, gdzie dawkę podtrzymującą osiąga się po kilkunastu tygodniach (1 iniekcja co 7 dni).

Immunoterapia alergenowa jest obok eliminacji alergenów z otoczenia - jedyną możliwością przyczynowego leczenia atopowych chorób alergicznych.

W ostatnim dziesięcioleciu udowodniono, że immunoterapia, poza działaniem objawowym działa również profilaktycznie, gdyż:

  • zapobiega występowaniu nowych uczuleń u chorych z alergią monowalentną;
  • jej efekt działania trwa dłużej niż czas leczenia;
  • wpływa korzystnie na przebieg alergii atopowej, zmniejszając ryzyko rozwoju astmy u dzieci cierpiących na alergiczny nieżyt nosa;

W najbliższym czasie należy oczekiwać pojawienia się na rynku farmaceutycznym pierwszych szczepionek opartych na alergenach rekombinowanych. Pozwolą one na prowadzenie immunoterapii ukierunkowanej na pacjenta, w której stosuje się szczepionki oparte dokładnie na tych komponentach ekstraktów alergenowych, na które dany chory jest uczulony. Coraz jaśniej zarysowująca się wizja indywidualnej immunoterapii z zastosowaniem zindywidualizowanych szczepionek pozwolą na postawienie kroku milowego w teorii i praktyce alergologii.